Proljeće - ljeto 2005

  IDEJA EVROPE
  Susan Sontag
 
 

Evropa? Šta za mene znači Evropa?

Ono što ne znači: Evropa euro-biznisa, euro-dolari – takozvani, biti Evropska “zajednica” koja bi trebala pomoći pojedinim zemljama kapitalističke Zapadne Evrope “da se odupru svježim ekonomskim izazovima kasnog 20. stoljeća” (citiram iz današnjeg Herald Tribunea, svjetskih novina Amerike); euro-kič aklamiran kao umjetnost i književnost u tim zemljama; euro-festivali i euro-izložbe, i euro-žurnalistika i euro-televizija. Ali ta Evropa neumoljivo preoblikuje Evropu koju volim, polifoničnu kulturu unutar čijih tradicija, nekih od njih, stvaram i osjećam i mislim, koje me uznemiruju, i uz čije najbolje standarde skromno poravnavam svoje vlastite.

Amerika nije, naravno, potpuno razdvojena od Evrope, iako je daleko više drugačija od Evrope (više “barbarska”) nego što to većina Evropljana misli. I premda, kao i većina mojih sunarodnjaka, a što je znatno manja većina nego prije, i ja potičem od evropskih predaka – konkretnije od evropsko-jevrejskih predaka (moji padjedovi su stoljeće unazad imigrirali u sjeveroistočni dio Sjedinjenih Država iz onog dijela koji je danas Poljska i Litva) – ne mislim često o tome šta mi kao Amerikanki znači Evropa. Mislim o tome šta mi znači kao spisateljici, kao građanki književnosti – a što je međunarodno državljanstvo.

Ukoliko bih morala objasniti šta mi kao Amerikanki znači Evropa, počela bih s oslobođenjem. Oslobođenjem koje se smatra kulturom u Americi. Raznolikost, ozbiljnost, profinjenost, zbijenost evropske kulture čini arhimedansku tačku iz koje mogu, mislima, pomjeriti svijet. Ne mogu to učiniti iz Amerike onim što mi daje američka kultura, kao kolekciju standarda, kao zavještanje. Otuda je Evropa za mene suštinska, mnogo više suštinska od Amerike, iako me svi moji boravci u Evropi ne čine iseljenicom.

Zasigurno Evropa znači mnogo više od te idealne raznolikosti, te čudesne ishrane... tih zadovoljstava, tih standarda. Oboje, i stara realnost od najmanje latinskog srednjeg vijeka, i vječita, često licemjerna, težnja, “Evropa” kao moderna parola za političkom ujedinjenošću, nepromjenjivo su promovirali ugušenje i brisanje kulturnih različitosti, kao i koncentriranje i uvećanje državne moći. Pravilno je prisjetiti se da je ne samo Napoleon već također i Hitler proklamirao panevropski ideal. Mnogo nacističke propagande u Francuskoj za vrijeme Okupacije bilo je posvećeno portretiranju Hitlera kao evropskog spasitelja od boljševizma, od ruskih ili “azijskih” hordi. Ideja Evrope često je bila vezana sa odbranom “civilizacije” od tuđinskog stanovništva. Obično, braniti civilizaciju značilo je proširiti vojnu moć i poslovne interese jedne evropske države koja se natjecala za moć i bogatstvo s ostalim evropskim državama. Pored značenja nečega što se zaista može zvati civilizacijom (a to je ono što ni ne može biti osporeno) “Evropa” znači ideju moralne ispravnosti hegemonije određenih evropskih država nad velikim dijelom onoga što nije Evropa. Pokušavajući da uvjeri ne-Jevreje u poželjnost jevrejske države u Palestini, Theodor Herzl objavio je da “ćemo mi napraviti evropski utvrđeni zid nasuprot Azije, i izvršiti ulogu kulturne avangarde koja je suočena sa barbarima”. Citirala sam ovu rečenicu iz Herzlove Judenstaat ne da bih dala osudu (zajedno sa svim ostalima ovih dana) Izraela, već da bih naglasila činjenicu po kojoj je praktično svaki čin kolonizacije u devetnaestom i početkom dvadesetog stoljeća od strane evropskog naroda bio opravdan proširenjem moralnih granica “civilizacije” - smatranom identičnom sa evropskom civilizacijom – i suzbijanjem plime barbarizma.

Dugo vremena upravo ta ideja “univerzalnih” vrijednosti, svijeta institucija, bila je po sebi evropocentrična. Postoji osjećaj po kojem je svijet bio, jednom, evropocentričan. Ta Evropa je “svijet od jučer”, što je naslov koji je Stefan Zweig dao svom lamentu nad Evropom u formi memoara, u svojoj zadnjoj knjizi, napisanoj gotovo pola stoljeća nakon što je to nadmoćno evropsko dobro bilo prisiljeno napustiti Evropu, pobjeći od trijumfirajućeg barbarizma koji je (treba li to reći?) u potpunosti nastao unutar samog srca Evrope. Neko može i pomisliti da je pojam Evrope mogao biti u potpunosti diskreditiran, prvo imperijalizmom i rasizmom, a potom imperativima multinacionalnog kapitalizma. U stvari, to nije slučaj. (Kao što ni ideja civilizacije nije neupotrebljiva – bez obzira koliko mnogo kolonijalističkih zvjerstava je učinjeno u njeno ime).

Mjesto gdje ideja Evrope ima najveću kulturnu živost jesu centralni i istočni dijelovi kontinenta, gdje se građani zemalja u drugom imperiju bore za nešto autonomije. Referiram, dakako, na debatu o Centralnoj Evropi koju je otvorio utjecajni esej Milana Kundere od prije nekoliko godina, a što je nastavljeno esejima i manifestom/manifestima Adama Zagajewskog, Václava Havela, Georgya Konráda i Danila Kiša. Za Poljake, Čehe, Mađare, Jugoslovene (čak, zbog drugih razloga, i za Austrijance i Nijemce), ideja Evrope ima očigledan, subverzivan autoritet. Konačna vrijednost kulturne, i najzad političke, protu-hipoteze postojanja Centralne Evrope – i, u širem, Evrope – jeste u zalaganju za evropski mirni sporazum, sporazum koji će erodirati rivalitet supersila koje drže naše živote kao taoce. Imati granice supersila, kao što se susreću u Evropi, biti porozan bilo bi u svačijem interesu. I doista mislim na svakog, pri čemu te sve proizvoljno definiram kao one koji misle da će njihovim prapraunucima biti dozvoljeno da imaju svoje prapraunuke. “Sve dok je nemoguće bez posebne dozvole ići u Beč iz Budimpešte na jednu noć kako bi se slušala opera”, kao što to primjećuje Konrád, “ne može se kazati da živimo u stanju mira”.

Imamo li išta usporedivo sa srednjoevropskim romantičarskim projektom Evrope malih nacija, sposobnih međusobno slobodno komunicirati i udružiti svoja iskustva, s njihovom neizmjernom civilnom zrelošću i kulturnom dubinom, stečenom po cijenu toliko mnogo patnje i oskudice? Za nas koji možemo putovati s kontinenta na kontinent bez obezbjeđivanja dozvola od bilo koga kako bismo proveli noć u operi, može li Evropa značiti išta od te vrijednosti? Ili se ideal Evrope čini zastarjelim uslijed našeg prosperiteta, naše slobode, naše sebičnosti? A ideja sama, za nas, pokvarena bez mogućnosti popravke?

U jednom pogledu, naša dva iskustva se doimaju usporedivim, možda zbog tog stvarnog gubitka evropske moći na obje strane podijeljenog imperija. Nova ideja Evrope nije u proširenju već u smanjenju: evropeizacija, ne ostatka svijeta već evropeizacija Evrope. Među Poljacima, i Mađarima, i Česima, “Evropa” je ne-tako-suptilan slogan za ograničenje moći i kulturne hegemonije nezgrapnih, ugušilačkih ruskih okupatora. Učiniti Evropu... evropskom. U bogatoj Evropi, gdje se ne možemo žaliti kako smo odsječeni jedni od drugih, postoji drugačija muka. Ne u činjenju Evrope evropskom, već u održavanju Evrope evropskom. Jasno, bitka osuđena na neuspjeh. Dok visoko obrazovano stanovništvo srednje Evrope pati od besmislene izolacije i racionira kulturne kontakte, oni u zapadnoj Evropi su mučeni neprestanim i izolirajućim mješavinama kulturnih navika. Imamo taksistu Sikha u Frankfurtu i džamiju u Marseju. Italijanski doktori u bolnicama u Napulju, Rimu i Torinu vrše klitoridektomije kćerkama pubertetlijkama afričkih imigranata, budući da to zahtijevaju roditelji djevojaka. Jedine relativno homogene zemlje u Evropi biti će da su one siromašne, poput Portugala i Grčke, plus zemlje Centralne Evrope koje su osiromašene četrdesetogodišnjim ekonomskim planiranjem rukovođenim iz Moskve. Neprestani priliv stranaca u bogate evopske zemlje učinio je mogućim da slogan “Evropa” još jednom postane neprijatan.

Evropa, vježbanje iz nostalgije? Lojalnost Evropi poput nastaviti pisati rukom u vrijeme kada svako koristi pisaću mašinu? (Mnogo prikladnije: poput nastaviti koristiti pisaću mašinu u vrijeme kada svako koristi kompjuter?) Čini se da vrijedi primijetiti kako u zemljama u kojima se ideja Evrope može uzeti zaozbiljno ta ideja doista cvijeta, i da su to nefleksibilni, puni straha, militarizirani sistemi vladavine i sumorne ekonomije što ih čini manje modernim, manje prosperitetnim i više etnički homogenim nego što je to slučaj sa zapadnim dijelom kontinenta. Moderna Evropa – često pogrešno nazivana “amerikanizirana” Evropa – jeste dakako dobrim dijelom manje evropska. Neka iskustva Japana iz posljednje decenije pokazala su mi kako “moderno” nije ekvivalent za američko. (Izjednačavanje modernizacije sa “amerikanizacijom” i vice versa možda je krajnja evropocentrična predrasuda). Moderno ima svoju vlastitu logiku, oslobađajuću i neizmjerno destruktivnu, na osnovu koje je prebratilo Sjedinjene Države ništa manje od Japana i bogate Evrope. U međuvremenu, centar se promijenio. (No, centar je uvijek bio periferijom uništen ili izmijenjen). Los Angeles je postao istočna prijestolnica Azije, a japanski industrijalist koji nedavno obrazlaže svoje planove za izgradnju tvornice na “sjeveroistoku” Sjedinjenih Država pri tom ne misli na Massatchusetts već na Oregon. Postoji nova kulturna i politička geografija, koja će biti sinkretizirajuća, i pojačano destruktivna za prošlost. Budućnost mainstream Evrope je Euroland, tematski parkovi veličine nacije, Evropa kao instant playback, sa urođenicima koji će to konzumirati onako strastveno kao i turisti (u Evropi je razlika već dugo zastarjela – svako je turist). Šta ostaje od Evrope visoke umjetnosti i etičke ozbiljnosti, od vrijednosti osamljenosti i unutrašnjosti i jednog neobimnog, ne-mašinski-načinjenog diskursa: Evrope koja čini mogućim filmove Krzysztofa Zanussia i prozu Thomasa Bernharda, i poeziju Seamusa Heaneya, i muziku Arvo Pärta? Ta Evropa još postoji, nastavit će postojati još neko vrijeme. Ali će zauzimati manje teritorije. I povećan broj njenih građana i pristalica će razumjeti sebe kao émigrés, prognanike, i strance.

Šta će se onda desiti s nečijim evropskim korijenima, stvarnim i duhovnim? Ne mislim ni na jedan više utješan odgovor na to pitanje od onoga koji je dala američka spisateljica iseljenica koju su pitali da li je nakon četrdeset godina življenja u Francuskoj zabrinuta da gubi američke korijene. Gertrude Stein je rekla, a taj odgovor je vjerovatno više jevrejski nego američki: “Kakva je korist od korijenja ukoliko ga ne možete ponijeti sa sobom?”

(1988.)

 

S engleskog preveo:

Dino Abazović