Proljeće - ljeto 2005

  AIDS I NJEGOVE METAFORE
  Susan Sontag
 
 

Svrha moje knjige bila je da umiri imaginaciju, ne da je potakne

 

Pod metaforom nisam podrazumijevala ništa više ni manje od najstarije i najpotpunije definicije koju znam, Aristotelove definicije iz Poetike (1457. pne). “Metafora”, napisao je Aristotel, “sastoji se iz davanja nekoj stvari imena koje pripada nečemu drugom”. Reći da nešto jest ili da nešto nije je mentalna operacija stara koliko i sama filozofija i poezija, i to je plodno tlo za sve vrste razumijevanja, uključujući i naučno razumijevanje iskaza: (Ovdje priznajem, a to je bio i uvod mojoj polemici protiv metafora bolesti koju sam napisala prije deset godina sa kratkim, neurotičnim opisom metafore, u lažnom egzorcizmu nad zavodljivim zamkama metaforičkog mišljenja). Naravno, čovjek ne može misliti bez metafora. Ali, to ne znači da nema metafora kojih se ne bismo mogli lišiti ili koje ne možemo pokušati da izbjegnemo. Jer je, naravno, svako mišljenje interpretacija. Ali, to ne znači da nekad nije ispravno biti “protiv” interpretacije. Uzmimo, naprimjer, uporno korištenu metaforu koja je u tolikoj mjeri oblikovala (i zamaglila samo razumijevanje) politički život ovog stoljeća, metaforu koja razdvaja i polarizuje stavove i društvene pokrete na osnovu njihovog odnosa prema “lijevom” i “desnom”. Porijeklo tih pojmova se obično traži u Francuskoj revoluciji, u rasporedu klupa u Nacionalnoj skupštini 1789. godine, kada su republikanci i radikali sjedili lijevo, a monarhisti i konzervativci desno od predsjedavajućeg, ali historijsko pamćenje nije jedino krivo za zapanjujuću dugovječnost ove metafore.

Čini se prije da se njeno opstojanje u političkom diskursu do dana današnjeg zasniva na očitoj prijemčivosti savremene, sekularne imaginacije na metafore koje proizilaze iz orijentacije tijela u prostoru - lijevo i desno, vrh i dno, sprijeda i straga - u opisivanju društvenih konflikata, što je metaforička praksa koja je doprinijela prastarom opisu društva kao svojevrsnog tijela, discipliniranog tijela kojim rukovodi “glava”. To je bila dominantna metafora u politici još od Platona i Aristotela, možda i zbog njene upotrebljivosti u opravdanju represije. Čak i više nego poređenje društva sa porodicom, poređenje sa tijelom čini da autoritarni poredak društva izgleda neizbježan, nepromjenjiv.

Rudolf Virehov, utemeljitelj celularne patologije, nudi jedan od rijetkih naučno značajnih primjera sasvim obrnute procedure, tako što koristi političke metafore kad govori o tijelu. U biološkim kontroverzama tokom pedeset godina devetnaestog stoljeća, metaforu liberalne države Virehov je smatrao korisnom u razradi svoje teorije ćelije kao temeljne jedinice života. Koliko god njihove strukture bile kompleksne, organizmi su, prije svega, naprosto “višećelijski”- “višegrađanski”, ako hoćete; tijelo je “republika” ili “objedinjeni komonvelt”. Među naučnicima-reto­ričarima Virehov je bio smatran čudakom, i to ne samo i u najmanjoj mjeri zbog politike svojih metafora koje su po standardima devetnaestog stoljeća bile antiautoritarne. Ali, porediti tijelo sa društvom, liberalnim ili ne, manje je uobičajeno nego ga porediti sa drugim kompleksnim, integrisanim sistemima, poput mašine ili jednog privrednog preduzeća.

U počecima zapadne medicine, u Grčkoj, najvažnije metafore kojima je označavano jedinstvo nekog tijela  bile su preuzimane iz umjetnosti. Jedna takva metafora se izdvaja - harmonija, da bi bila prezrena od Lukrecija koji je tvrdio da ona ne pomaže da se shvati činjenica da se tijelo sastoji od bitnih i nebitnih organa, ili čak da se spozna sama materijalnost tijela, da se shvati smrt. Navodim završne redove Lukrecijevog odbacivanja te muzičke metafore - najraniji napad koji poznajem na metaforičko mišljenje o bolesti i smrti:

Nisu svi organi, morate shvatiti

Jednako važni, niti zdravlje

Zavisi o svakom jednako, ali ima takvih -

Sjeme daha, tople živahnosti -

koji nas drže u životu; kad njh nestane

Život napušta naše umiruće. Tako,

pošto su

Um i duh po prirodi dio čovjekov,

Nek’ muzičari zadrže izraz koji im je podario

uzvišeni Helikon - ili ga, možda,

negdje drugdje nađoše, nek’ ga primijene

Na nešto drugo što dosad u njihovom

umijeću osta neimenovano -

Govorimo o HARMONIJI. Šta god ona bila,

Vratite je muzičarima.

 

De Rerum natura III, 124- 135 (prijevod na engleski: Rolf Humphries)

 

Povijest metaforičkog mišljenja o tijelu na ovom moćnom nivou uopštavanja uključila bi i mnoge slike izvedene iz drugih umjetnosti i tehnologije, pogotovo arhitekture. Neke metafore ništa ne objašnjavaju, poput popovanja i poetiziranja koju sadrži ideja Svetog Pavla o tijelu kao hramu. Neke imaju znatnu naučnu rezonancu, poput ideje tijela kao fabrike, slike tijela koje funkcioniše pod znakom zdravlja, i tijela kao tvrđave, slike koja navještava katastrofu.

Slika tvrđave ima drevnu prednaučnu genealogiju, sama bolest je metafora smrtnosti, ljudske krhkosti i ranjivosti. John Donne u svom velikom ciklusu poznatih arija o bolesti, Devotion upon Emergent Occasions (1627), napisanih kad je on mislio da umire, opisuje bolest kao neprijatelja koji vrši invaziju, koji vrši opsadu tijela-tvrđave:

Proučavamo Zdravlje, i snatrimo nad našim mesima i pićima i vazduhom, i vježbama; tako je naše zdravlje jedan dug, uobičajen, redovan rad; Ali, u minuti, sve se to rasturi, ruši se, razara se sve; Bolest nespriječena, unatoč svemu našem trudu, nenaslućena, unatoč svekolikoj našoj radoznalosti...

Neki su dijelovi krhkiji od drugih: Donne govori o mozgu i jetri koji su kadri izdržati opsadu “neprirodne” ili “pobunjene”groznice koja “će rasturiti srce, poput mine, za minutu”. U Donneovim slikama, bolest je ta koja napada. Moglo bi se reći da je moderna medicinska misao počela kad je prva velika vojnička metafora postala specifična, što se može desiti samo sa pojavom nove vrste mišljenja, predstavljenog u Virehovljevoj celularnoj patologiji, i preciznijeg razumijevanja činjenice da su bolesti uzrokovane specifičnim prepoznatljivim, vidljivim (uz pomoć mikroskopa) organizmima. Tek kad je napadač viđen ne kao bolest već kao mikoroorganizam koji bolest izaziva, medicina je stvarno stekla novi kredibilitet i preciznost. Od tada, vojne metafore sve više počinju prožimati sve aspekte opisa medicinske situacije. Bolest se vidi kao invazija stranih organizama na koju tijelo reaguje svojim vlastitim vojnim operacijama kao što je mobilizacija imunoloških “odbrana”, a medicina kao “agresivna”, što je slučaj sa jezikom kemoterapije.

Ona generalna metafora preživjela je u javnom zdravstvenom prosvjećivanju, gdje se bolest redovno opisuje kao napad na društvo, a nastojanja da se smanji stopa smrtnosti od određene bolesti zovu se borbom, bitkom, ratom. Vojne metafore postale su posebno značajne početkom ovog stoljeća, u kampanjama pokrenutim tokom I svjetskog rata kako bi se ljudi obrazovali o sifilisu, i nakon rata, o tuberkulozi. Jedan primjer, iz kampanje protiv tuberkuloze provedene u Italiji tokom dvadesetih godina našeg stoljeća, jeste plakat nazvan “Guerre alle Mosche” (Ratovi protiv muha) koji ilustruje pogubne efekte bolesti koje prenose muhe; same muhe su prikazane kao neprijateljski avion koji baca ubitačne bombe na nevino stanovništvo. Na bombama su inskripcije. Na jednoj stoji “Microbi”, mikrobi. Na drugoj “Malattia”, bolest. Skelet u crnoj odori sa kapuljačom jaše prvu muhu kao da je putnik ili pilot. Na drugom plakatu stoji: “Sa ovim oružjem porazićemo tuberkolozu”, a na njoj je lik smrti isukanim sabljama zakovane na zid; na svakoj sablji je inskripcija koja sadrži nazive mjera za bitku protiv tuberkoloze.

“Čistoća” piše na jednom. “Sunce” na drugom. “Zrak”, “Odmor”, “Pravilna ishrana”, “Higijena”. (Naravno, nijedno od tih oružja nema nikakav značaj. Ono što pobjeđuje - to jest, što liječi - tuberkulozu su antibiotici koji su bili otkriveni nekih dvadeset godina kasnije, tokom četrdesetih godina).

Ljekar je nekoć bio taj koji je vodio “bellum contra morbum”, rat protiv bolesti, sada to čini cijelo društvo. I odista, transformacija od ratovanja do prilike za masovnu ideološku mobilizaciju je učinila upotrebljivim i korisnim pojam rata kao metafore za sve vrste melioracionih kampanja čiji se ciljevi mogu podvesti pod poraz “dušmana”. Ratovali smo protiv bijede, sad je to zamijenjeno “ratom protiv droga” kao i ratovima protiv specifičnih bolesti, poput raka. Zloupotreba vojnih metafora možda je neizbježna u kapitalističkom društvu, društvu koje sve više nameće ograničenja nekoć opštim i kredibilnim pozivima na etičke principe, društvu u kojem se nečija akcija smatra glupom ukoliko nije podložna računici vlastitog interesa i profitabilnosti... Rat je je jedna od rijetkih aktivnosti u kojoj se od ljudi ne očekuje da stvari posmatraju “realistično”; tj. imajući u vidu, bar krajičkom oka, troškove i praktičan ishod. U sveopštem ratu i troškovi su sveopšti, neograničeni - rat se definiše kao nužnost u kojoj nijedna žrtva nije suvišna. Ali, ratovi protiv bolesti nisu samo poziv na više žara i na više novca koji valja potrošiti na istraživanje. Metafora podrazumijeva i način na koji se gleda na posebno opake bolesti kao na nešto strano, “drugo”, kao što se gleda na neprijatelje u savremenom ratu; pomak od demonizacije bolesti ka okrivljavanju pacijenta je neizbježan, bez obzira što se na pacijenta gleda kao na žrtvu. Žrtva sugeriše nevinost. A nevinost, po nezaobilaznoj logici koja vlada svim odnosima, sugeriše krivnju.

Vojne metafore doprinose stigmatizaciji izvjesnih bolesti, i konsekventno, onih koji su oboljeli. Upravo me je otkriće stigmatiziranja ljudi koji imaju rak  navelo da pišem knjigu BOLEST KAO METAFORA.

Prije dvanaest godina, kada sam i sama postala pacijentkinja oboljela od raka, ono što me posebno razbjesnilo - i oslobodilo mog sopstvenog užasa i očajanja zbog mračne prognoze mog doktora - jeste spoznaja koliko sama reputacija te bolesti doprinosi patnji onih koji od nje boluju. Mnogi moji saputnici, s kojima sam razgovarala kad sam tek dospjela u bolnicu, kao i drugi koje ću sresti tokom sljedeće dvije i po godine kad sam, kao pacijent koji se ambulantno liječio u nekoliko bolnica ovdje i u Francuskoj, primala kemoterapiju, iskazivali su gađenje nad vlastitom bolešću i izvjesnu sramotu. Činilo se da su oni zarobljenici fantazija o svojoj bolesti, fantazija koja mene uopšte nisu uspjele zavesti. Shvatila sam da su neke od njihovih predstava u suprotnosti sa danas potpuno diskreditovanim uvjerenjima o tuberkulozi. Kao što se na tuberkulozu često gledalo sa sentimentalnošću, kao na poticaj identitetu, na rak se gleda sa iritiranim gađenjem, kao na dokidanje nečijeg bića. To su i lične fikcije o odgovornosti i i karakterološkoj predisponiranosti za bolest: rak se smatra bolešću kojoj su fizički poraženi, ljudi koji nisu sebe kadri iskazati, skrušeni ljudi - posebno oni koji potiskuju sopstveni gnjev i seksualna osjećanja - naročito podložni, kao što se za tuberkulozu tokom cijelog devetnaestog i početkom dvadesetog stoljeća (zapravo, sve dok se nije otkrio način njenog liječenja) vjerovalo da je to bolest kojoj su skloni hipersenzitivni, nadareni, strasni.

Ove paralele - između mitova o tuberkulozi, prema kojima sad svi možemo osjećati superiornost, i predrasuda o raku u koje mnogi oboljeli od raka i njihove obitelji i danas vjeruju - osnova je moje strategije za knjižicu koju sam odlučila da pišem o mistifikacijama kojima je obavijen rak. Nisam smatrala da će biti korisno - a željela sam da bude korisno - ispričati još jednu priču u prvom licu o tome kako je neko saznao da je ona ili on dobio rak, kako je plakao, borio se, bio tješen, patio, imao hrabrosti... mada je i moja priča takva. Povijest, činilo mi se, bila bi manje korisna od ideje. Na druge pisce bih apelovala da se posvete zadovoljstvima naracije; mada mi smjesta na um pada više primjera iz literature o glamuroznoj bolesti, tuberkulozi, otkrila sam dijagnozu raka kao bolesti onih koji, u suštini, nisu ni živjeli u knjigama poput Tolstojeve Smrti Ivana Vasiljevića, Bennetovog Riceman Step ili Bernansovog Dnevnika jednog seoskog sveštenika. I tako sam napisala knjigu, pisala je vrlo brzo, tjerana evanđelističkim žarom jednako koliko i tjeskobom zbog ono malo vremena koliko mi je ostalo za život ili za pisanje. Cilj mi je bio da umanjim nepotrebnu patnju - baš kako je Nietzsche to formulisao, u odlomku svog Svitanja na koji sam nedavno naišla.

“Razmišljati o bolesti! Umiriti imaginaciju invalida, tako da bar neće, kao što je to do sad činio, morati da pati još više zbog razmišljanja o svojoj bolesti nego od same bolesti - to bi, mislim, bilo nešto! Bilo bi to mnogo!”

Svrha moje knjige bila je da umiri imaginaciju, ne da je potakne. Ne da dam značenje, što je tradicionalna svrha svakog književnog pokušaja, već da oduzmem značenje nečemu: da primijenim donkihotsku, krajnje polemičnu strategiju, “protiv interpretacije” ali stvarnog svijeta, ovog puta.

Mog tijela. Moj cilj je bio, iznad svega praktičan. Jer, moje bolno opažanje, ponavljano iznova i iznova, jeste da metaforičke zamke koje deformišu iskustvo onog ko ima rak imaju stvarne konsekvence: one ljude sprečavaju da dovoljno rano potraže lijeka, ili da učine veći napor da budu kompetentno liječeni. Metafore i mitovi, bila sam ubijeđena, ubijaju. (One naprimjer, čine da se ljudi iracionalno boje nekih djelotvornih mjera poput kemoterapije, a jačaju vjeru u potpuno beskorisne lijekove poput dijeta ili psihoterapije).

Onima koji su bolesni, i onima koji za njih brinu, ponuditi jedno sredstvo za rastakanje tih metafora, tih inhibicija. Nadala sam se da ću ubijediti te ustravljene bolesne ljude da se konsultuju sa ljekarom ili da svog nekompetentnog ljekara zamijene sposobnim, koji će im pružiti pravu njegu. Da na rak gledaju samo kao na bolest, vrlo ozbiljno, ali ipak samo bolest. Ne prokletstvo, ne kaznu, ne sramotu. Bez “značenja”. I, ne kao neizbježnu smrtnu presudu (jedna od mistifikacija je da je rak =smrt). BOLEST KAO METAFORA nije tek jedna polemika, ona je apel. Govorila sam: Neka vam doktori kažu istinu; informišite se, budite aktivan pacijent, nađite dobar tretman; jer dobri tretmani postoje (usred mnoštva loših). Mada JEDAN LIJEK ne postoji, više od polovine svih slučajeva može se izliječiti postojećim metodama liječenja.

Tokom decenije, nakon što sam napisala esej BOLEST KAO METAFORA - i nakon što sam bila izliječena od svog raka, unatoč pesimizmu mojih ljekara - stavovi o raku su evoluirali. Imati rak ne nosi više toliku stigmu, rak nije više kreator “uništenog identiteta” (da upotrijebim izraz Ervinga Goffmana). Riječ rak se slobodnije izriče, a za ljude se više u osmrtnicama ne kaže tako često da su umrli nakon “vrlo duge bolesti”. Iako evropski i japanski ljekari i sad dijagnozu raka prvo kažu obitelji, a često savjetuju da se ona krije od pacijenta, američki ljekari su skoro odbacili tu praksu; i, doista, brutalno obavještavanje pacijenta je sada uobičajeno. Nova otvorenost kad je rak u pitanju dio je iste one obavezne otvorenosti (ili nedostatka ceremonijala) s kojom nam se daju dijagrami oboljenja rektalno-kolonalnog ili uro-genitalnog trakta naših nacionalnih lidera na televiziji i na prvim stranama novina - sve je više upravo vrlina u našem društvu govoriti o onome za šta se očekuje da ne bude imenovano. Ta se promjena, također, da objasniti strahovima doktora od sudskih tužbi u našem društvu koje je opsjednuto tužakanjem sudu. A nije najmanje važan među razlozima što se na rak sada gleda sa manje fobičnosti, i zacijelo sa manje tajnovitosti nego prije desetak godina, i to što rak više nije bolest koja izaziva najveći užas. Posljednjih godina sa raka je skinuto nešto tereta i odgovornosti, jer se pojavila bolest koja je toliko nabijena stigmom, čija je sposobnost da kreira “uništen identitet” daleko veća. Čini se da je društvu potrebna jedna bolest koja se onda identifikuje sa zlom, a krivnja se prebacuje na “žrtve”, ali se čini da je teško biti opsjednut sa više od jedne bolesti.

 

S engleskog prevela

Senada KRESO